Literatuur

Opmerking vooraf

Als wetenschap heeft de oudheidkunde twee specifieke kenmerken. Om te beginnen zijn de data óf schaars óf niet zo eenvoudig te duiden. Doorgaans is het allebei en de geschiedenis van het vakgebied valt samen te vatten als een vijf eeuwen durende worsteling met deze vaak lastige, abstracte problematiek. Een tweede kenmerk is dat de data op zichzelf al geweldig leuk zijn: (vertaalde) antieke teksten zijn vaak boeiend en dat geldt ook voor de voorwerpen in de oudheidkundige musea.

Omdat de eigenlijke problematiek abstract is terwijl de data aantrekkelijk zijn, blijft wetenschapsvoorlichting in de oudheidkunde veelal beperkt tot het aanbieden van vertalingen, het inrichten van exposities en de publicatie van boeken waarin de onderzoeksconclusies in vereenvoudigde vorm worden aangeboden. De eigenlijke wetenschappelijke problematiek blijft onbelicht. Er is geen oudheidkundig equivalent van bijvoorbeeld Vincent Ickes Niets relatief, dat je, als je de eenvoudige eerste helft hebt gelezen, kunt omdraaien om het wiskundige bewijs te krijgen uitgelegd. Ook de indeling die we uit de wereld van de populairwetenschappelijke tijdschriften kennen – eerst Kijk en daarna de New Scientist – is in de oudheidkunde afwezig.

Hierdoor is het in feite niet mogelijk een boek als Het visioen van Constantijn zó te annoteren dat de lezer kan klimmen naar de wetenschap. Het middenniveau waarin de eigenlijke problematiek wordt uitgelegd, is afwezig. Daarom bieden wij u hieronder:

  1. wat aanvullende lectuur, geschreven voor het grote publiek, maar waarin de aard van de problematiek niet wordt uitgelegd;
  2. een noodgedwongen beknopt overzicht van enkele goed-toegankelijke titels over de eigenlijke problematiek – dat wat de oudheidkundige disciplines maakt tot wetenschappen;
  3. een overzicht van enkele wetenschappelijke publicaties, maar die veronderstellen een vooropleiding (en toegang tot de academische betaalsites).

1 Aanvullend

Wie een biografie van Constantijn zoekt, kan bijvoorbeeld C.M. Odahl, Constantine and the Christian Empire (2004) of Henk Singor, Constantijn en de christelijke revolutie in het Romeinse Rijk (2014) lezen. Voor de kerstening in het algemeen is Danny Praet, De god der goden (1995), ook al is het alweer wat ouder, nog steeds het toegankelijkste boek. Het feest van Saturnus (2007) van Piet Gerbrandy bevat een erg goed hoofdstuk over de literatuur van de Late Oudheid.

2 De eigenlijke problematiek

  • Algemeen: Jona Lendering, De klad in de klassieken (2012)
  • Voor de relatie tussen archeologie en geschiedenis: Jonathan Hall, Artifact and Artifice (2014).
  • Voor de uitleg van oude teksten:
    • Thijs Jansen, “Het project  van de moderne hermeneutiek”, in Peter Zeeman (red.), Literatuur en context (1991) p. 202-251
    • Ben Vedder, Wandelen met woorden (2009)
    • Arie Zwiep, Tussen tekst en lezer (twee delen, 2009, 2013)
  • Het werk van historici: Chris Lorenz, De constructie van het verleden (2006, achtste druk)
  • De status van wonderverhalen: John P. Meier, A Marginal Jew. Vol. III (1994) p. 509-534

3 Wetenschappelijke literatuur

3.2 Crises

  • John Drinkwater, Roman Gaul (1983)
  • Kyle Harper, The Fate of Rome (2017)
  • David Potter, The Roman Empire at Bay. AD 180–395 (2004), blz.167-172, 229-276
  • Michael Sommer, Die Soldatenkaiser (2004)
  • Website Römerschlacht am Harzhorn

3.3 Een spirituele crisis?

De klassieke beschrijving van de derde eeuw als een tijd van een diepgaande spirituele crisis is Eric Dodds’ prachtige Pagan and Christian in an Age of Anxiety (1965). Kritiek komt van Robin Lane Fox Pagans and Christians in the Mediterranean world from the second century AD to the conversion of Constantine (1986).

  • Candida Moss, The Myth of Persecution (2013)
  • David Potter, The Roman Empire at Bay. AD 180–395 (2004), blz.301-332
  • J.B. Rives, “The Decree of Decius and the Religion of Empire”, in: Journal of Roman Studies 89 (1999), blz.135-154

3.4 De Franken

  • Stijn Heeren, “The theory of ‘Limesfall’ and the material culture of the late 3rd century”, in: Germania 94 (2016) 185ff
  • Henk van der Velde, Wonen in grensgebied (2011)

3.5 De Tetrarchie

  • David Potter, The Roman Empire at Bay. AD 180–395 (2004), 276-298
  • Laurent Guichard, “Dans l’ombre de Constantin: la religion et la politique religieuse de Constance Chlore” in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.63-111

3.6 Constantijns eerste regeringsjaren

  • Michel Christol, “Empereur en son royaume”: les documents épigraphiques du domaine Constantinien”, in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.161-186
  • Manfred Clauss, “Beau-père, suicidé et divus: Constantin et Maximien Herculius”, in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.153-159
  • Thierry Dechezleprêtre en Ludovic Trommenschlager, “L’agglomération de Grand: recherches contemporaines et perspectives tardo-antiques”, in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.11-21
  • Laurent Guichard, “Dans l’ombre de Constantin: la religion et la politique religieuse de Constance Chlore” in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.63-111
  • David Potter, The Roman Empire at Bay. AD 180–395 (2004), 333-356

3.7 De Lofrede van 310

De vertalingen in dit boek zijn nieuw gemaakt, op basis van standaarduitgaven van de originele Griekse en Latijnse teksten. Voor de Lofrede op Constantijn is dat de tweetalige uitgave (Latijn/Engels) met commentaar door C.E.V. Nixon en Barbara Saylor Rodgers (1994), die gebaseerd is op de tekstuitgave van R.A.B. Mynors (1964).

3.8 Panegyriek

  • Antony Hostein, “Le Panégyrique Latin VII(6) ou l’éloge de la pietas de Constantin” in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.35-48

3.9 Het visioen van Constantijn

  • Gérard Moitrieux, “Le décor architectonique du Jardin Huguet: approche préliminaire”, in: Thierry Dechezleprêtre (red.), Sur les traces d’Apollon. Grand la Gallo-Romaine (2010) 20-23
  • Gérard Moitrieux, “L’archéologie du monument du Jardin Huguet”, in: Thierry Dechezleprêtre (red.), Sur les traces d’Apollon. Grand la Gallo-Romaine (2010) 14-19
  • Heinrich Schlange-Schöningen, “La vision païenne de Constantin dans l’historiographie”, in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.23-34
  • Pascale Vipard, “L’apport de l’épigraphie à la connaissance du «sanctuaire» de Grand in: Thierry Dechezleprêtre e.a. (red.), Agglomérations et sanctuaires (2015) 147-165
  • Peter Weiss, “The vision of Constantine”, in: The Journal of Roman Archaeology 16 (2003) 237-259

3.10 De slag bij de Milvische Brug

  • Yann Le Bohec, “Constantin Ier et l’armée romaine”, in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.245-252
  • Christophe Badel, “L’entourage gaulois de Constantin”, in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.187-197
  • Ross Cowan, Milvian Bridge AD 312 (2016)
  • David Potter, The Roman Empire at Bay. AD 180–395 (2004), blz. 356-363

3.11 Dromende keizers

  • Pedro Barceló, “À la croisée des chemins: Constantin entre Apollon et le Christ”, in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.113-123
  • David Potter, The Roman Empire at Bay. AD 180–395 (2004), blz.364-385
  • Danny Praet, De god der goden (1995), blz.136-168

3.12 Ambiguïteiten

  • Pedro Barceló, “À la croisée des chemins: Constantin entre Apollon et le Christ”, in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.113-123
  • Ch. Guignebert, “Les demi-chrétiens et leur place dans l’église antique”, in: Revue de l’histoire des religions 88 (1923) 65-102
  • Ruurd Halbertsma, “Nulli tam laeti triumphi – Constantine’s victory on a reworked cameo in Leiden” in: Babesch 90 (2015), 221-235
  • Steven Hijmans, Sol: The sun in the art and religions of Rome (2009)
  • Ross Holloway, Constantine and Rome (2004)
  • David Potter, The Roman Empire at Bay. AD 180–395 (2004), blz.364-385
  • François Richard, “Le concile d’Arles avec et sans Constantin”, in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.125-140

3.13 De kerstening

  • Pedro Barceló, “À la croisée des chemins: Constantin entre Apollon et le Christ”, in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.113-123
  • Garth Fowden, “Constantine’s porphyry column”, in: Journal of Roman Studies 81 (1991), blz.119-131
  • Ramsay MacMullen, Christianizing the Roman Empire (A.D. 100-400) (1985)
  • David Potter, The Roman Empire at Bay. AD 180–395 (2004), blz.364-385

3.14 Heidens visioen, christelijke legende

  • Bruno Bleckmann, “La vision nocturne de Constantin” in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.49-59
  • Pedro Barceló, “À la croisée des chemins: Constantin entre Apollon et le Christ”, in: Laurent Guichard e.a. (red.), Constantin et la Gaule. Autour de la vision de Grand (2016), blz.113-123
  • Alan Cameron, The Last Pagans of Rome (2011).
  • David Potter, The Roman Empire at Bay. AD 180–395 (2004), blz.459-467

Tot slot

De vertalingen in dit boek zijn nieuw gemaakt, op basis van standaarduitgaven van de originele Griekse en Latijnse teksten. Voor Lactantius is de uitgave in de serie Fontes Christiani door Alfons Städele (2003) de basistekst geweest. Voor Eusebios’ Leven van Constantijn is de Sources Chrétiennes-uitgave (Grieks/Frans) van Luce Pietri en Marie-Joseph Rondeau (2013) gebruikt.

Advertenties