Mithras

Mithras (Kunsthistorisches Museum, Wenen)

Het reliëf dat hierbij is afgebeeld komt uit Aquileia, is nu te zien in het Weense Kunsthistorisches Museum, en stelt een zogenaamde tauroktonie voor, het doden van een stier. Deze afbeelding is typisch voor de cultus van de god Mithras, en er zijn tientallen van dit soort reliëfs bekend.

Maar wat stelt het voor? In elk geval: Mithras als stierendoder. De eerste geleerden die zich ermee bezighielden, namen aan dat deze Mithras dezelfde is als de Perzische lichtgod Mithra, dat deze stond voor het goede, dat de stier stond voor het kwade, en dat het doden van de stier gelijkstond aan de uiteindelijke verlossing van de mensheid uit dit ondermaanse tranendal. Tot het zover is, moet elk mens de strijd tussen het licht en het duister, tussen Mithras en de stier, tussen goed en kwaad uitvechten in zijn hart.

Het probleem is dat er precies nul bewijs is voor deze theorie, terwijl vergelijking met andere culten leert dat je niet teveel continuïteit moet aannemen tussen een oorspronkelijke religie en de Romeinse aanpassing ervan. Misschien dat een Egyptenaar zich herkende in de Romeinse Isiscultus, maar joden herkenden zich zeker niet in het Romeinse monotheïsme – ik bedoel natuurlijk het christendom. Reliëfs als dit zijn nooit aangetroffen in Iran, waar Mithra heel anders wordt afgebeeld (kijk maar hier).

Je kunt dus geen Perzisch voorbeeld gebruiken om dit reliëf te duiden. De profeet die de Romeinse Mithrascultus bedacht, iemand die rond 100 v.Chr. ergens in oostelijk Turkije lijkt te hebben geleefd, nam maar zeer losjes Iraanse elementen op in de religie die hij predikte en die later door de Cilicische piraten over de wereld werd verspreid.

Momenteel “leest” men dit soort reliëfs dan ook heel anders. Zoals het plaatje toont, wordt de stier niet alleen gedood, maar ook in de testikels gestoken door een schorpioen en naar de strot gebeten door een hond. Onder het lichaam van het stervende rund is (met enige moeite) een slang te zien. U moet maar even van me aannemen dat op andere afbeeldingen de stierenstaart uitloopt in een korenaar. Links is de opkomende zon te zien, gezeten in een vierspan; rechts zal de maan zichtbaar zijn geweest. Links en rechts twee mannen met fakkels, Cautes en Cautopates.

Er zijn tientallen van dit soort reliëfs bekend. Soms waren ook een drinkbeker en een leeuw afgebeeld, terwijl ook weleens een raaf is te zien die bezig is de stier te pikken.

De zonnegod Mithras met de maan, een schorpioen, een leeuw, een tweeling en een stier: misschien heeft u enkele tekens van de dierenriem herkend. Ik voeg toe dat de helderste ster van het sterrenbeeld Maagd Spica heet, “korenaar”, en dat er ook sterrenbeelden zijn die een raaf, een beker, een zeeslang en een hond voorstellen. Kortom, de vraag is niet wat we zien, maar wanneer we zien: de sterrenhemel van augustus.

***

Sinds iemand (ten onrechte) opperde dat de Mithras een model is geweest voor het christendom, wordt er veel flauwekul over gedebiteerd. De Wikipedia-pagina wordt stelselmatig gevandaliseerd. Een wél goede pagina is hier.

Advertenties